M.C. Escher urodził się 17 lipca 1898 roku w holenderskiej prowincji Friesland. Jego rodzice; George Arnold Escher i Sarah Gleichman mieli trzech synów, z których Maurits (zwany zdrobniale Mauk) był najmłodszy. Jego ojciec George był inżynierem. Rodzina Eschera w 1989 mieszkała w Leeuwarden, gdzie George pracował jako główny inżynier dla biura rządowego. Rodzina żyła w wielkim domu zwanym „Princessehof” w którym później powstało muzeum wystawiające prace M.C. Eschera.
Młody
Escher przeniósł się z rodziną do Arnhem. Uczęszczał tam do szkoły podstawowej i
średniej, a także w mieście Zandvoort gdzie mieszkał przez jakiś czas dla
podratowania zdrowia. W 1907 roku rozpoczął naukę stolarki i gry na pianinie. W
szkole średniej uczył się słabo z wyjątkiem rysunku. Jego nauczyciel sztuki
zainteresował się młodym talentem i nauczył go jak tworzyć linoryty. Escher
oblał egzamin końcowy i przez to nigdy oficjalnie nie ukończył szkoły średniej.
W 1913 roku w szkółce niedzielnej, do której został zapisany z nakazu swoich rodziców, pomimo, że nie był zbyt religijny, poznał Bas Kista, z którym później przyjaźnił się przez całe życie. Kist również interesował się technikami druku i prawdopodobnie zachęcił M.C. do zrobienia swojej pierwszej pracy w linoleum. Wśród tamtych wczesnych prac znajduje się portret jego ojca, który jest najstarszą przetrwałą do dziś pracą artysty. W 1917 przyjaciele odwiedzili artystę Gerta Stegemana, który posiadał prasę drukarską w swoim studio. Część prac Eschera z tamtych lat najprawdopodobniej zostało wydrukowane właśnie tam.
W 1917 roku rodzina Scherów przeprowadziła się do Oosterbeek w Holandii. W tym roku i w następnych latach M.C. Escher i jego przyjaciele zajęli się literaturą a M.C. zaczął nawet pisać trochę własnych poematów i esei.
W 1918 rozpoczął pobieranie prywatnych lekcji oraz podjął naukę w Szkole Wyższej Technologii w Delft na wydziale architektury. Udało mu się odroczyć wezwanie do wojska, aby studiować, lecz słabe zdrowie uniemożliwiało też pogłębianie wiedzy. Został odrzucony przy werbunku do służby wojskowej w 1919 i w rezultacie nie mógł kontynuować nauki. W tym trudnym okresie Escher stworzył wiele rysunków a także zajął się drzeworytami. Wtedy też jego praca spotkała się z przychylnymi recenzjami w mediach.
Próbując
w dalszym ciągu zrobić karierę w architekturze, M.C. Escher przeniósł się do
Haarlem i zaczął studiować w Szkole Architektury i Sztuk Dekoracyjnych. Po
tygodniu w mieście poznał artystę Jessuruna de Mesquita. Po ujrzeniu rysunków
Eschera Mesquita i dyrektor szkoły doradzili mu by uczył się przy ich boku.
Jesienią 1919 roku rozpoczął dzienne studia rysunku i sztuki dekoracyjnej. W tym
czasie otrzymał też białego kota jako prezent od właścicielki mieszkania, które
wynajmował.
W
1921 roku Escher i jego rodzice zwiedzili Riwierę i Włochy. Będąc pod wrażeniem
tropikalnej roślinności śródziemnomorskiego klimatu zrobił szczegółowe rysunki
kaktusów i drzewek oliwnych. Szukał też górskich miejsc z inspirującymi
krajobrazami, które szkicował. Część jego późniejszych prac była tworzona pod
wpływem tych widoków.
Escher zaczął eksperymentować z tematami, które potem natchnęły jego prace. Z drzeworytów, które zrobił dla humorystycznej broszurki „Easter Flowers” ukazało się kilka: lustrzane odbicia, krystaliczne kształty i kule.
Pierwszym drukiem sprzedanym w dużej ilości był „St. Francis” („Preaching To The Birds”), drzeworyt, o którym Escher powiedział, że „pracował nad nim jak szaleniec.” Zakończył rok projektując trochę znaczków i kilka zleconych druków. W 1922 w poszukiwaniu nowych inspiracji zdecydował się wyjechać do Italii.
M.C. Escher i dwóch jego
przyjaciół wyjechało z Arnhem do Włoch w kwietniu 1922 roku. Gdy wyjeżdżali,
jego matka na pożegnanie powiedziała mu: „Synu, nie pal zbyt dużo.” Dwóch
przyjaciół powróciło do Holandii już po kilku tygodniach we Florencji, a Escher
pojechał do San Gimignano z siostrą jednego z nich. Zrobił tam wiele poważnych
prac tak jak w następnych miastach, które odwiedził: Volterra i Siena. Całą
wiosnę 1922 spędził włócząc się po włoskich ziemiach, rysując krajobrazy,
roślinność a nawet insekty.
W Asyżu spotkał innego holendra; malarza Gerretsena. Oboje spotykali się
okazjonalnie przez następne lata.
Po powrocie do domu Escher zdał sobie sprawę, że nie może być szczęśliwy i twórczy w swoim starym otoczeniu. Skorzystał więc z pierwszej szansy powrotu do południowej europy, wsiadając na frachtowiec do Hiszpanii z kilkoma przyjaciółmi i zaoszczędził trochę pieniędzy opiekując się ich dwoma małymi dziećmi podczas podróży. W czasie tej podróży pierwszy raz zobaczył fenomen fosforyzującego morza, tak pięknie wyrażony później w drzeworycie o tej samej nazwie.
W
Hiszpanii pierwszy raz w życiu był świadkiem corridy: „odpychającego i
barbarzyńskiego” zdarzenia. Zwiedził Madryt i jego słynne muzeum Prado, ale
wiele obrazów stamtąd nie wywarło na nim większego wrażenia. Co ciekawe poszedł
też na kolejną walkę byków. Unikając zaszczurzonych miejsc szukał w Toledo
lokacji do rysowania. Spóźniając się na Express, spędził 24 godziny na stacji
kolejowej, aby dostać się do Granady. Escher zwiedził Alhambrę i zobaczył
przykłady arabskiego stylu dekoracyjnego. Studiował je a jeden skopiował.
Escher pożeglował z Hiszpanii do Italii ogromnie ciesząc się podróżą, dzieląc czas między rysowaniem statku a grę w karty z jej załogą. Po opłynięciu Włoch, zatrzymał się na kilka miesięcy w Sienie. W tym czasie pracował bardzo ciężko, lecz radował się ogromnie mówiąc, że miasto ma „błogosławioną” atmosferę.
W Marcu 1923 roku Escher
wciąż ciężko pracując podróżował po Włoszech. Pod koniec miesiąca szwajcarska
rodzina zamieszkała w miejscu gdzie zatrzymał się Escher. W czasie następnych
kilku miesięcy Escher pałał coraz większym uczuciem do córki tej rodziny – Jetty
Umiker.
Nieco później uświadomił sobie, że zakochał się w Jettcie, lecz był niepewny
swoich zdolności do podtrzymania relacji między nimi. Gdy Jetta w Czerwcu
wyjeżdżała do Szwajcarii, Escher w ostatnim momencie wyznał jej swoje uczucia i
zostali parą.
Escher później podróżował jeszcze po Włoszech a w sierpniu 1923 zorganizował w Sienie swoją pierwszą samodzielną wystawę. Przykładał jednak bardzo małą uwagę na ten kamień milowy w jego karierze artystycznej, ponieważ skoncentrowany był na Jettcie. W połowie sierpnia przyjechali do Zurychu, aby formalnie spotkać się z rodziną. Zdecydowali się pobrać i zamieszkać we Włoszech.
W roku 1924 M.C. Escher był bardzo zabiegany. Zorganizował swoją pierwszą własna wystawę w ojczystej Holandii. 12 Czerwca poślubił Jettę w Viareggio we Włoszech. Nowożeńcy odwiedzili Genuę, Annecy i Brukselę. W październiku wyjechali do Francji a później powrócili do Włoch. W czasie tych wszystkich podróży Escher miał szanse zaobserwować bardzo wiele form architektonicznych. Pod koniec roku 1924 Escher i jego żona kupili dom w budowie w Frascati, małym mieście nieopodal Rzymu. Dom ukończono w Marcu 1925, ale para nie wprowadziła się aż do października.
Krótko po tym jak Escher
przeprowadził się do nowego domu, jego brat zginął w wypadku w górach i Escher
musiał pojechać zidentyfikować ciało. Po tej tragedii Escher stworzył swoje
słynne dzieła „Days Of Creation” – drzeworyty. 
W
czerwcu 1926 Escher kupił nowy, większy dom w budowie przewidując powiększenie
się rodziny. Pod koniec czerwca urodził się George Escher. O rosnącej sławie
Eschera świadczył fakt, iż na chrzcinach obecni byli król Emanuel i Mussolini.
Mieszkając w Rzymie, będąc szczęśliwym ze swoją żoną i dzieckiem, późne lata 20 były bardzo twórczym okresem życia Eschera. Wystawiał prace na wielu wystawach w Holandii, a w 1929 był tak popularny, że w jednym roku był w stanie zorganizować pięć wystaw w ojczyźnie i Szwajcarii. W tym okresie jego prace po raz pierwszy zostały określone jako mechaniczne i „racjonalne.” Dzieła z tego okresu zawierają część najbardziej uderzających krajobrazów a także trochę surowych, komercyjnych ilustracji. Słynna litografia wsi Castrovalva na zboczu góry została ukończona w lutym 1930. W tym też roku urodził się drugi syn Eschera – Arthur.
W
1930 i 1931 roku zdrowie Eschera była nadwątlone i do tego spadła sprzedaż jego
prac. Takie spadki występowały okresami w jego życiu. Tym razem ten spadek
został przerwany przez spotkanie z dyrektorem Holenderskiego Instytutu
Historycznego w Rzymie. G.J. Hoogewerff zasugerował stworzenie kilku prac a
także napisał o twórczości Eschera w gazecie. Prace, które zasugerował zostały
wydane jako książka „Emblemata” w 1932. Rijksmuseum w Amsterdamie zakupiło 26
prac Eschera zapewniając mu dobry początek roku 1933. W maju wyjechał na Korsykę
gdzie stworzył 19 szkiców, z których
później powstały ryciny i litografie. W tym samym roku wydana została książka –
horror: „The Terrible Adventures Of Scholastica” („Okropne Przygody
Scholastyki”) z jego obrazkami. W 1934 rodzina pojechała nad wybrzeże a z tamtąd
Escher z Jettą wyjechali między innymi do Belgii. W międzyczasie jego twórczość
miała się nieźle w Stanach Zjednoczonych. Jego dzieło „Nonza” zdobyło trzecią
nagrodę na wystawie grafiki współczesnej w Instytucie Sztuki w Chicago. Instytut
zakupił też tę pracę i była to pierwsza sprzedaż Escher dla muzeum w Stanach
Zjednoczonych.
Z powodu interesu w Holandii, Escher wyjechał do domu swych rodziców w Hadze, latem 1935 roku. Pojechał z tamtąd do Amsterdamu. W czasie tej wizyty Escher spędził większość czasu nad szczegółowym portretem swego ojca. Litografia została ukończona we wrześniu, lecz druki zostały rozdane tylko członkom rodziny.
We wrześniu 1935 roku
Escher i jego rodzina przeniosła się do nowego domu w Chateau d’Oex w
Szwajcarii. Życie było drogie, a i Jetta tęskniła za swoim życiem towarzyskim we
Włoszech. Escher pracował ciężko i ukończył kilka drzeworytów i litografii. Gdy
jesień przeszła w zimę rodzina Scherów przyzwyczaiła się do ich nowego domu.
Jetta znów zajęła się grą na pianinie a Escher przyłączył się do lokalnego klubu
szachowego. Dzieci cieszyły się śniegiem.
W grudniu Escher stworzył litografię wiejskiej szopy na stoku, zupełnie
przykrytej śniegiem, ale był zawiedziony biedotą i surowością ostatecznego
wyniku. Jego syn George powiedział później, że ojciec tęsknił za ciepłem
włoskiego krajobrazu.
Na początku 1936 roku Escher był zdeterminowany podjąć podróż powrotną przez południową Europę. Napisał do linii żeglugowej oferując zrobienie prac przedstawiających statki linii i portów, do których zawiną w zamian za darmowy przewóz na okręcie linii. Ku swemu zdziwieniu linia żeglugowa Adria zaakceptowała jego ofertę i końcem kwietnia wyjechał do Trieste. W biurze Adrii był traktowany z wielkim szacunkiem i uprzejmością.
Podróż Escher statkiem prowadziła przez Wenecję, Anconę, Bari, Catanię, Palermo, Genuę i wiele innych włoskich i sycylijskich miast. Jetta dołączyła do niego w połowie maja. Podczas podróży Escher stworzył wiele szkiców łodzi i portów. Mniej więcej dziewięć druków i prawie wszystkie drzeworyty były rezultatem wyprawy. To była ostatnia, przedłużona podróż Escher wzdłuż jego ukochanego półwyspu Apenińskiego.
W czerwcu po swojej wyprawie dzięki grzecznościom Adrii Escher wraz ze swoją żoną zwiedzili kilka jezior w Szwajcarii, po czym wyjechali by zostać z jego rodzicami w Hadze. Podróż była udana i był to szczęśliwy koniec jednego z okresów kariery Escher. 1 Września Escher i jego rodzina powróciła do Chateau d’Oex i praca Escher stopniowo zaczęła obierać nowy kurs.
Końcem
1936 Escher ukończył większość rysunków dla Adrii. Jedną z innych prac w tamtym
okresie był oparty na szkicu z wyprawy, pierwszy rysunek Escher
nieprawdopodobnej rzeczywistości, nazywany „Still Life With Street.” Zaczął
myśleć więcej o wyrażaniu odczuć z własnej wyobraźni, niż obserwacji ze świata.
W 1936 Escher odwiedził Alhambrę po raz drugi, ponownie studiując przykłady
arabskiego stylu dekoracyjnego. Ta wizyta i wyjazd z Italii może być postrzegana
jako siły, które pchnęły go w nowym kierunku.
We wstępie książki z 1960 roku napisał następująco: „Fakt, że od 1938 roku w przód skoncentrowałem się na interpretacji osobistych pomysłów był głównie rezultatem mojego wyjazdu z Włoch. W Szwajcarii, Belgii i Holandii gdzie coraz bardziej scalałem się z otoczeniem, uznałem, że zewnętrzny wygląd krajobrazów i architektury jest mniej uderzający niż tamte, które są szczególnie zauważalne w południowych częściach Włoch. A zatem czułem się zobowiązany, aby zrezygnować z bardziej lub mniej bezpośredniego i rzeczywistego ilustrowania mojego otoczenia.” Te osobiste przemyślenia po części też spowodowane przez nadchodzącą wojnę w większości odpowiedzialne były za zmianę wizji artysty.
W połowie 1937 roku rodzina Eschera przeniosła się do Ukkel; peryferii Brukseli w Belgi. W październik Escher pokazał swemu bratu wypełnione powierzchnie, nad którymi pracował. Beer, profesor geologii był pod wielkim wrażeniem prac.
W 1938 roku Escher wciąż eksperymentował z wypełnionymi powierzchniami, technikami ich tworzenia i transformacjami. Chcąc dać wrażenie nieokreślonego rozmiaru podejmował pierwsze próby tworzenia figur bardziej niewyraźnych bliżej krawędzi druku, a później odmierzając figury mniejsze, gdy zbliżają się ku środkowi lub brzegowi. Jednym z najpiękniejszych motywów, które stworzył Escher jest ten z dwoma ptakami lecącymi w przeciwnych kierunkach. Wzór ten był inspiracją do najpopularniejszego druku „Day And Night”, który wciąż jest jedną z jego najpopularniejszych prac.
14 Czerwca 1939 roku ojciec M.C. Eschera, G.A. Escher zmarł w swoim domu w Hadze.
Kilka miesięcy po śmierci swego ojca Escher rozpoczął nową, poważną pracę. Właśnie ukończył drzeworyt „Methamorphosis” z 1937 roku, ukazujący miasto, które przemienia się w małą, ludzką figurkę.
Nowe „Methamorphosis II” pokazywało sekwencję dziesięciu transformacji, i przy rozmiarach 19 cm na 3,9 m było jego największym drukiem. Jako następny eksperyment z wypełnianiem, wyrzeźbił motyw pływających ryb na kuli z drewna bukowego, zupełnie pokrywający jej powierzchnię. Escher bardzo przywiązał się do swej małej rzeźby, zatrzymując ją sobie do końca życia.
W maju 1940 roku armia nazistowska najechała Holandię i Belgię. Bruksela i jej przedmieścia okupowane były od 17. Pod koniec maja zmarła matka Eschera. Z powodu inwazji nie przyszedł na jej pogrzeb w Hadze (on był w Szwajcarii). Escher spędził resztę 1940 roku regulując sprawy swej matki i wykonując zlecenie udekorowania ratusza w Leiden. On i Jetta znaleźli dom w Baarn w Holandii i przeprowadzili się tam w lutym 1941 roku.
Prześladowanie żydów przez nazistów dotknęło Eschera w bardzo osobisty sposób. Jego stary nauczyciel Samuel de Mesquita – żyd, został zabrany przez nazistów w styczniu 1944 roku i zabity. Escher pomógł przewieźć prace Mesquity do Stedelijk Museum w Amsterdamie. Zatrzymał dla siebie szkic pokazujący odcisk niemieckiego buta i trzymał go ze swymi pracami do końca życia. W 1946 roku zorganizował wystawę ku pamięci Mesquity w Stedelijk.
Zaraz po zakończeniu wojny Escher udzielał się w pokazach artystów, którzy sprzeciwili się współpracy z reżimem nazistowskim. Później zdobył kilka nowych zamówień w tym na 400 kopii jednego z jego druków dla szkół.
W 1946 roku Escher zaczął
interesować się nową techniką: mezzotint. Po bardzo żmudnej i czasochłonnej
pracy, rezultaty mogły pokazać bardzo subtelne i delikatne linie i cienie.
Prawdopodobnie jedną z najsławniejszych prac Eschera stworzonych tą techniką i
jedną z najlepiej ukazujących jej walory jest „Dewdrop” z 1948 roku.
W 1949 roku Escher i dwóch innych artystów otrzymali główną wystawę w Rotterdamie. Oprócz eksponowania swych prac mieli też opowiadać i robić pokazy swych technik. Escher sprzedał tam tuzin swych druków wliczając jedną z wielkich „Methamorphosis.”
Poza tworzeniem drzeworytów, litografii i okazjonalnie techniką mezzotint, Escher w 1949/50 przyjął kilka niecodziennych zleceń. Pracując z tkaczką zaprojektował gobelin, a na prośbę giganta przemysłowego Philips of Holland zaprojektował dekorację sufitu dla fabryki (w rocznicę sześćdziesięciolecia firmy). To dobrze świadczy o rosnącej sławie Eschera, że podejmował się tylu zleceń ile tylko mógł wykonać. Choć kilku poważnych kolekcjonerów ze Stanów Zjednoczonych wiedziało o pracach Eschera, wciąż nie był popularny poza Europą.
Popularność w Ameryce Eschera zapoczątkowały dwa artykuły w czasopiśmie. W związku z uznaniem przez dziennik sztuki „The Studio”, dziennikarz „Time Life’a” Israel Shenker przeprowadził wywiad z Escherem w jego posiadłości w Baarn. Wywiad miał miejsce w późnych latach pięćdziesiątych a artykuły o Escherze i jego pracach pojawiły się w 4/2/51 wydaniu „Time’a” i 5/7/51 „Life’a”. Artykuły skupiły oczy wszystkich na pracach Eschera a jego prace zaczęto coraz częściej nagradzać.
Escher czasem rzeźbił modele bądź statuy za pomocą gliny, drewna, sznurków lub innych materiałów, które pasowały wizualnie do jego dzieł. Dla przykładu: słynne „Reptiles” z 1943 roku przedstawiają malutkie krokodylki gramolące się z kartki papieru na książki. Według Georga Eschera mały krokodyl został wyrzeźbiony z plasteliny i upozowany z przedmiotami znalezionymi na biurku
.
W 1951 roku Escher stworzył
osobliwą i zajmującą litografię zwaną „House Of Stairs” który przedstawiał małe,
dziwne stworzonka. Escher wymodelował z gliny tzw. „curl-up”, co posłużyło mu do
stworzenia litografii.
We wczesnych latach pięćdziesiątych popularność Eschera wzrastała także jako wykładowcy. Domagała się go zarówno publiczność złożona z artystów jak również naukowców. Otrzymał też własną wystawę w Stanach zjednoczonych. Wystawiona była w Waszyngtonie i podniosła popularność Eschera, który sprzedał tam wiele swych druków. Ze względu na nawał pracy Escher ukończył tylko dwie ze swoich nowych prac w 1954 roku.
27 Kwietnia 1955 roku miało miejsce ekscytujące, lecz też konfliktowe moralnie wydarzenie. Dzień zaczął się zwyczajnie, Escher pracował nad drzeworytem w swoim studio. Ale pod koniec dnia był już rycerzem! Opisał to wszystko w liście do swego syna Arthura. List ten uchwycił w doskonały sposób ton jego osobistej korespondencji w tym czasie, a także jego niechęć do dotykających go zaszczytów.
|
Trzy dni temu lokalny urzędnik zawiadomił, iż Alderman Ros odwiedzi mnie następnego ranka. Ze względu na panujące ciepło i to, że byłem dość zajęty, nie założyłem na siebie nic specjalnego i pracowałem w starych, wytartych spodniach i podkoszulku, gdy do studio przyszedł Pan Ros razem z urzędnikiem. Nie miałem pojęcia, jaki był cel ich wizyty. Myślałem, że chcieli zakupić jeden z moich obrazów i przystroić nim ścianę w ratuszu, lub zlecić mi jakąś pracę komunalną. Założyłem moją starą kurtkę i po uściśnięciu dłoni poprosiłem ich by usiedli. Pan Ros odpowiedział, że woli postać. Wtedy poinformował mnie, iż burmistrz jest niedysponowany, i Ros występuje w jego imieniu. Zastanawiało mnie, dlaczego mówi mi to na stojąco, i ponownie poprosiłem, by usiedli. Ros odmówił po raz drugi, i dodał, że postoi jeszcze trochę. W ogóle tego nie rozumiałem. Czyżby miał czyraka na plecach? W końcu obwieścił mi wielką wiadomość: został uhonorowany, by zaoferować mi, w imieniu naszej wielmożnej Królowej, order rycerski „Oranje Nassau”. Gdy patrzyłem na niego ogłupiały, wyciągnął piękne, pomarańczowe pudełeczko, w którym znajdował się srebrny krzyż. Dokonał kilku niezręcznych ruchów by przypiąć mi ten ciężki obiekt do piersi, lecz był zbyt zdenerwowany, lub szpilka nie chciała przebić się przez klapkę w mej kurtce. Dlaczego z całego świata mieli by „ozdobić” właśnie mnie jest dla mnie totalną zagadką. Mogłem mieć jedynie nadzieję, że to nie pomyłka. Tego wieczora w gazecie ukazało się moje nazwisko wśród tysięcy innych, którzy również otrzymali krzyż zasługi w dzień urodzin Królowej. Tak szczerze mówiąc to moje rycerstwo nie było wiele warte. Van Beinum, dyrygent znanej orkiestry Concergebouw został uhonorowany wyższym orderem „Nederlandse Leeuw”. Ale wracając do rzeczy czy kiedykolwiek wyobrażałeś sobie, że twój ojciec, który żyje z dala od wojen, zła i intryg, pracujący dzień po dniu nad swoimi pracami jak pustelnik zostanie wpisany w scenę życia towarzyskiego bez swojej wiedzy? Na szczęście jest jedna rzecz, do której nigdy mnie nie zmuszą; noszenia tej odznaki na klapce. Gdy jestem zmęczony, czasami jeżdżę drugą klasą w pociągu widzę jednego ważnego gentlemana, ze swoją odznaką na piersi. Ich wyrafinowana poza i uśmiech wyrażają satysfakcję wyróżnienia ich spośród smutnego tłumu, który ma puste dziurki na klapkach. Ale cóż u diabła ja mogę na to poradzić. Na szczęście mogę przysiąc na Boga i wszystkie jego anioły, że nigdy nie ruszę palcem, by otrzymać odznakę, a już na pewno nie będę podlizywał się żadnemu z tych pajacy. |
W 1955 i56, Escher ukończył wiele znanych druków, wliczając przepiękny “Three Worlds” I “Print Gallery”. Także w tym czasie sprzedał wiele swych prac Dla przykładu; otrzymał czek od sprzedawcy dzieł z Waszyngtonu na 2125$ za sprzedarz.150 prac! Ta suma wydaje się dziś mała, ale Escher był z niej bardzo zadowolony.
Żona Eschera nigdy nie była szczęśliwa żyjąc w Baarn. W 1968 wróciła do Szwajcarii i mieszkała tam przez resztę życia. Escher zostałw Baarn sam i zatopił się w pracy. Jego zdrowie było coraz słabsze lecz nie zwracając na to uwagi wciąż tworzył szkice i drzeworyty.
W 1970 M.C. Escher przeniósł się do nowego apartamentu w Laren. Jego nowy pokój miał pracownię, lecz zdrowie nie pozwalało mu już pracować zbyt wiele. Korespondował z wieloma przyjaciółmi z całego świata w tym ze starym przyjacielem Bas Kistem. W tym czasie wydana została książka o jego życiu a inne były w przygotowaniu. Escher żył wystarczająco długo by ujrzeć pierwszą z nich: „The World of M.C. Escher” przetłumaczoną na angielski, która zdobyła popularność.
W marcu 1972 kondycja Eschera się wyczerpała. Jego rodzina zgromadziła się wokół niego, czuwając na zmianę przy łóżku szpitalnym. 27 marca 1972 zmarł w wieku 73 lat.
Uwaga - ramki! Strona jest częścią pełnego serwisu o M.C. Escherze - kliknij w ten tekst aby przenieść się do strony głównej. Autorem strony jest .:KRUK:.